Odbieraj codziennie przemyślane, niezbędne relacje o religii od RNS. Zapisz się za darmo!
(The Conversation) — Gdy Netflix ujawnia fragmenty najnowszego projektu Grety Gerwig, adaptacji powieści C.S. Lewisa „The Magician’s Nephew” (Który w polskim tłumaczeniu używany bywa jako „Dzieci czarodzieja” lub „Syn czarodzieja”, zależnie od tłumaczenia), wielu fanów Narnii martwi się. W szczególności w sieci pojawiały się rozmowy na temat wyglądu wielkiego lwa Aslana w nowym filmie: czy naprawdę będzie wyglądał jak David Bowie, a głosu użyczy mu Meryl Streep?
Dla wielu czytelników Aslan nie jest jedynie postacią literacką, ani zwykłym bohaterem: jest symbolem Jezusa. Aslan wywołuje do istnienia cały świat Narnii i dokonuje czynów naśladujących Chrystusa w całych „Opowieściach z Narnii” Lewisa, które sprzedały się na świecie w ponad 120 milionach egzemplarzy od czasu publikacji serii w latach pięćdziesiątych XX wieku.
Jako uczony zajmujący się historią i literaturą średniowiecza, uczyłem i pisałem o Lewisie oraz o J.R.R. Tolkienie, autorze „Władcy Pierścieni”, którzy byli bliskimi przyjaciółmi i kolegami przez ponad 30 lat. Sam Lewis był na Oksfordzie średniowiecznym badaczem, a obie ich popularne serie literackie były głęboko zakorzenione w ich znajomości języków, literatury, mitologii i teologii średniowiecznej.
Obaj autorzy uznawali etyczne i religijne motywy swoich powieści. Jednak Lewis odrzucał koncepcję, że „Opowieści z Narnii” miałyby być po prostu alegorią.
„Prawdziwy mit”
„The Magician’s Nephew”, opublikowana w 1955 roku, była w rzeczywistości ostatnią książką w serii, która została ukończona. Służy jednak jako prequel, opowiadający o stworzeniu Narnii i o pierwszym pojawieniu się jej prawowitego władcy, Aslana — tureckiego słowa oznaczającego „lwa”.
Później w serii Aslan poświęca samego siebie, by ocalić młodego brytyjskiego chłopca, Edmunda Pevensie’a, przed Białą Czarownicą Jadis. Aslan zostaje zmartwychwstany dzięki swojej wiedzy o „głębszej magii”, a królewska władza przechodzi na czwórkę dzieci Pevensie’ów.
Czytelnicy chrześcijańscy od dawna widzą serię jako plastyczne przetworzenie wydarzeń Ewangelii, przeznaczone dla dzieci, lecz oferujące wiele także dorosłym. Krytycy tacy jak Philip Pullman, autor trójdziałowej serii fantasy z lat 90. „His Dark Materials” („Mroczne materiały”), potępiali „Opowieści z Narnii” jako religijną „propagandę”.
Wiara C.S. Lewisa zainspirowała wiele z jego książek, zarówno fikcyjnych, jak i literatury faktu.
John S. Murray/Harcourt, Brace and Company via Wikimedia Commons
Dodawała także religijnemu odbiorowi książki sama publiczna wiara Lewisa. Od młodości był ateistą, lecz po słynnej nocnej rozmowie z Tolkienem we wrześniu 1931 roku powrócił do kultu Kościoła Anglii.
Dwóch angielskich profesorów łączyła fascynacja mitami nordycznymi, które Lewis nazywał pięknymi „kłamstwami wypowiedzianymi w srebrze”. Dla pobożnie katolickiego Tolkiena starożytne mity wskazywały na prawdy, a nie na kłamstwa, a ostatecznie prowadziły do Ewangelii. On i inni chrześcijańscy przyjaciele z Oksfordu pomogli Lewisowi zaakceptować chrześcijaństwo jako „prawdziwy mit”.
Nawet od razu Lewis zaczął pisać apologetykę chrześcijańską, intelektualne obrony swojej wiary, a także powieści przesiąknięte chrześcijańską symboliką i teologią. W 1947 roku pojawił się na okładce magazynu Time — ku temu, by stać się jednym z najgłośniejszych apologetów chrześcijaństwa XX wieku.
„Przypuszczenia”
A co sam Lewis powiedział o Aslanie?
Jego listy i prace naukowe wskazują, że „Opowieści z Narnii” nie miały być alegorią. Innymi słowy, Aslan nie był jedynie parafrazą Jezusa, a sama seria nie była wydłużoną metaforą.
Przede wszystkim Lewis nazywał książki „przypuszczeniami”: sposobem zadawania pytania „A co by było, gdyby?”
Aslan daje „imaginacyjną odpowiedź na pytanie, 'Jakim mógłby być Chrystus, gdyby naprawdę istniał świat podobny do Narnii i gdyby wybrał wcielenie, śmierć i zmartwychwstanie w tym świecie, tak jak to uczynił w naszym?’” — napisał w liście z 1958 roku. „To w ogóle nie jest alegoria.”
J.R.R. Tolkien, widziany tutaj w latach dwudziestych XX wieku, nauczał na Oksfordzie przez ponad trzydzieści lat.
Wikimedia Commons
Żaden z Lewisa ani Tolkiena nie popierał łatwych odczytań alegorycznych swojej fikcji. Obaj profesorowie utrzymywali, że literaturę wyobraźni nie można ograniczyć jedynie do produktu autora i jego epoki, jako zamkniętego skarbu czekającego na biograficzny klucz, by odblokować jego znaczenie.
A obaj znali doskonale formalną alegorię. Książka Lewisa z 1936 roku „The Allegory of Love” ugruntowała jego reputację krytyka literatury średniowiecznej i renesansowej. Jego powieść z 1933 roku „The Pilgrim’s Regress” była alegorycznym badaniem własnej konwersji, z postaciami, które personifikowały różne abstrakcyjne koncepcje i ideologie.
Tolkien napisał alegoryczną nowelę „Leaf by Niggle” jako sposób na eksplorację własnych wątpliwości co do ukończenia „Władcy Pierścieni”. Podobnie jak jego wcześniejsza powieść „Hobbit”, „Władca Pierścieni” powstał jedynie dzięki stałemu wsparciu Lewisa.
Narnia przyszła Lewisiowi do głowy w kawałkach i obrazach. Podczas II wojny światowej, gdy przyjął młodych ewakuowanych z bombardowanych miast pod swój dach, lew nawiedzał jego sny. Pojawiło się kilka innych obrazów – faun z paczkami, latarnia w śniegu – i zaczął pisać. „Aslan po prostu nalegał, by postępować według własnego sposobu,” zapisał później do jednej szkolnej dziewczynki.
„Opowieści z Narnii” nie były alegorią, nalegał, lecz symbolem. Jak opisał w „The Allegory of Love”, „Symbolista pozostawia dane [fakty], aby odnaleźć to, co realniejsze.” Mit i symbole, jeśli użyte prawidłowo, mogą prowadzić do prawd filozoficznych lub teologicznych skuteczniej niż realistyczna fikcja, przez co stworzone przez Lewisa światy stają się bardziej realne.
Badanie — i cnoty
Dla fanów „Opowieści z Narnii” Narnii wydaje się „realna” w tym sensie — ucieczka ku prawdzie, a nie ucieczka od prawdy. Adaptacja tych opowieści na film zawsze naraża na ryzyko oddalenia się od tego, co Lewis uchwycił tak błyskotliwie w swojej prozie.
W 2018 roku majątek autora sprzedał Netflixowi prawa do adaptacji serii na ekran, a Gerwig później została wybrana do napisania i wyreżyserowania co najmniej dwóch filmów Narnii. Douglas Gresham, jeden z pasierbów Lewisa, ma kredyt producenta wykonawczego przy „Narnia: The Magician’s Nephew” i ogólnie wyrażał entuzjazm wobec projektu.
„The Magician’s Nephew” ma wejść na ekrany 12 lutego 2027 roku.
Gerwig sama wyraziła swoją „czcigodność” wobec twórczości Lewisa. „To była książka mojego dzieciństwa,” powiedziała na wydarzeniu prasowym w 2024 roku. „To był cykl książek, który kochałam, przez który przeżyłam i który spędziłam tyle czasu, wyobrażając sobie siebie wewnątrz Narnii.”
Nadzwyczajny nadzór nad projektem nie powinien nikogo zaskakiwać. Podobnie jak w jej filmie „Małe kobiety,” Gerwig przystępuje do adaptacji ukochanej powieści. A tym razem to powieść napisana przez bardzo publicznego ateistę, który przemienił się w chrześcijanina, a jej dzieła inspirowały wiarę niezliczonych innych. Jednak „The Magician’s Nephew” nie powinno być oceniane po trailerze i kilku wywiadach.
Prawdopodobnie Lewis nie oczekiwał, że „Opowieści z Narnii” przemienią się w film fabularny, ale wierzył w siłę wyobraźni artystycznej — niezależnie od tego, czy jest to starożytność, średniowiecze, czy nowoczesność — która prowadzi nas ku prawdzie. Cnoty Wiary, Nadziei, Miłości i Roztropności często pojawiały się w literaturze średniowiecznej i renesansowej, którą Lewis kochał i którą nauczał. Fani i filmowcy mogą skorzystać z przypomnienia sobie tych cnót również.
(Christopher A. Snyder, PhD, Profesor Historii, Mississippi State University. Poglądy wyrażone w tym komentarzu niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Religion News Service.)
