Otrzymuj codziennie przemyślane, istotne relacje o religii od RNS każdego poranka. Zapisz się za darmo!
(The Conversation) — Zaledwie niecały rok temu Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych wydał niezwykłe orzeczenie: remis w głosowaniu.
Bez wyjaśnienia powodów sędzia Amy Coney Barrett wyłączyła się z udziału w sprawie Oklahoma Statewide Charter School Board v. Drummond, dotyczącej tego, czy otwarcie katolickiej szkoły charter byłoby konstytucyjne. Pozostali sędziowie orzekli remis 4–4, co utrzymało w mocy orzeczenia sądów niższych, które zablokowały tę szkołę. Sady w Oklahomie zgodziły się, że przekazywanie państwowych środków finansowych szkole religijnej naruszałoby zarówno prawo stanowe Oklahoma, jak i Pierwszą Poprawkę do Konstytucji USA.
A teraz pojawia się nowy pretendent do miana pierwszej religijnej szkoły charter w Stanach Zjednoczonych. W dniu 24 września 2026 r. sędzia sądu federalnego zezwolił na kontynuowanie pozwu Ben Gamla, organizacji żydowskiej, której wniosek o udział w programie szkół charter w Oklahomie został wcześniej odrzucony w tym roku.
Ta wieloletnia kontrowersja dotyka sedna pytań o to, jak dużo pomocy publicznej wolno udzielać instytucjom opartym na wierze zgodnie z klauzulą ustanawiającą Pierwszej Poprawki, która zabrania rządowi stanowienia praw „odnośnych do ustanowienia religii”. Szerszym kontekstem są napięcia dotyczące miejsca religii w życiu publicznym — przy jednoczesnym uwypukleniu coraz przyjaźniejszego nastawienia Sądu Najwyższego wobec szkół opartych na wierze.
Szkoły charter
Ben Gamla prowadzi sieć charterowych szkół świeckich na Florydzie, które prowadzą nauczanie w języku hebrajskim i angielskim. Wniosek złożony w Oklahomie przewiduje szkołę, która miałaby zapewnić zarówno nauczanie świeckie, jak i religijne.
Ruch szkół charter rozwinął się na dobre w Stanach Zjednoczonych w 1991 roku, początkowo w Minnesocie. Obecnie 46 stanów oraz Dystrykt Kolumba zezwalają im na prowadzenie działalności.
City Academy High School, która współdzieli obiekty ze Wilder Recreation Center w St. Paul w stanie Minnesota, była pierwszą otwartą szkołą charter w Stanach Zjednoczonych.
McGhiever via Wikimedia Commons, CC BY-SA
Szkoły charter różnią się znacząco od innych szkół publicznych. Choć finansowane z pieniędzy podatników, zazwyczaj prowadzone są przez prywatne organizacje, na podstawie kart charter, które mogą być odnawiane lub zakończone w zależności od tego, czy szkoły realizują wyznaczone cele. Mimo że są zwolnione z wielu stanowych przepisów dotyczących personelu i programów nauczania, szkoły charter nadal podlegają federalnym oraz lokalnym przepisom antydyskryminacyjnym.
Nowa era
Według Konstytucji Oklahomy nie mogą być wykorzystane żadne środki publiczne na instytucje religijne. Historycznie Sąd Najwyższy USA również narzucał znaczące ograniczenia w pomocy dla szkół opartych na wierze, choć nie tak surowe, jak te wymieniane przez Oklahomę i niektóre inne stany.
W ramach tak zwanego testu „korzyści dla dziecka” sąd dopuszczał pewne formy pomocy, takie jak przepisy zwracające rodzicom koszty transportu do szkoły i wypożyczanie podręczników do nauczania świeckiego, ponieważ bezpośrednimi beneficjentami byli uczniowie, a nie same szkoły.
Trzy niedawne sprawy Sądu Najwyższego, jednakże, złagodziły ograniczenia w dostępie do pomocy dla szkół opartych na wierze i ich rodzin.
Sprawa Trinity Lutheran v. Comer z 2017 roku powstała po tym, jak chrześcijańska przedszkola w Missouri zostały pozbawione dotacji z publicznego programu na poprawę bezpieczeństwa placów zabaw. Sąd orzekł, że odmowa udzielenia instytucjom opartym na wierze powszechnych korzyści, do których były uprawnione, narusza klauzulę wolności wyznania z Pierwszej Poprawki.
„Wykluczanie instytucji i wierzących wyłącznie ze względu na to, że są religijni, jest obraźliwe dla naszej Konstytucji” — podkreślano w orzeczeniu. Trinity Lutheran zapoczątkowała nową erę w orzecznictwie dotyczącym Pierwszej Poprawki, poszerzając granice dopuszczalnej pomocy.
Ludzie stoją w kolejce, aby wejść do Sądu Najwyższego USA 19 kwietnia 2017 r., w dniu, w którym sędziowie wysłuchali ustnych argumentów w sprawie Trinity Lutheran Church of Columbia v. Comer.
Mark Wilson/Getty Images
Trzy lata później, w Espinoza przeciwko Montanie, powstał spór dotyczący programu ulg podatkowych dla wkładów w organizacje stypendialne dla uczniów. Konstytucja stanu zabrania publicznej pomocy dla szkół „sectarian”, więc Montana nie pozwalała rodzinom, które otrzymały te stypendia, korzystać z nich w szkołach religijnych.
Sąd Najwyższy uznał, że wykorzystanie stypendiów w szkołach opartych na wierze byłoby dopuszczalne na podstawie klauzuli o ustanowieniu w Konstytucji USA. Większość doszła do wniosku, że przepis Montany o zakazie pomocy dyskryminował ludzi ze względu na ich przekonania. Sąd dodał, że ponieważ reguła Montany oddziela religię od państwa bardziej ściśle niż sama klauzula o ustanowieniu, była to niekonstytucyjna praktyka — rozróżnienie, które może okazać się istotne w sprawie Ben Gamla.
Wreszcie, w 2022 roku sąd zajął się sprawą Carson v. Makin z Maine. Sędziowie uchylili próbę Maine wykluczenia szkół opartych na wierze z programu udzielania pomocy w czesnym rodzinom mieszkającym w rejonach bez własnych szkół publicznych. Sąd uznał, że program Maine narusza klauzulę wolności wyznania, ponieważ nie był „neutralny” wobec religii: niedopuszczalnie wyklucał instytucje i rodziny, które były religijne, tylko z tego powodu.
Kolejne kroki
Wracając do Oklahomy, orzeczenie z września 2026 r. stwierdziło, że Ben Gamla ma legitymację do dochodzenia roszczenia o to, że urzędnicy państwowi naruszyli prawo organizacji do swobody wykonywania praktyk religijnych zgodnie z Pierwszą Poprawką.
Jednak zlecony przez sędziego Davida L. Russella nakaz nie rozstrzyga ostatecznie kwestii religijnych szkół charter. Raczej dopuszcza rozpatrzenie wniosku szkoły, podczas gdy sąd rozważa fundamentalne pytania konstytucyjne. Tymczasem Oklahoma ma 30 dni na złożenie apelacji do Sądu Apelacyjnego Dziesiątego Okręgu.
Po fali spraw dotyczących katolickiej szkoły charter, Ben Gamla może wydawać się, jak powiedział kiedyś znany amerykański baseballista Yankees, Yogi Berra, „déjà vu all over again” (powrót tego samego widoku). Jednak postępowanie w sprawie Ben Gamla różni się od wcześniejszej sprawy dotyczącej St. Isidore of Seville Catholic Virtual School.
W 2024 roku Sąd Najwyższy Oklahomy odmówił otwarcia stanu na prowadzenie St. Isidore, gdy sędziowie przede wszystkim powołali się na zakaz w konstytucji stanowej dotyczącym wykorzystania pieniędzy publicznych na rzecz instytucji religijnych.
W przypadku Ben Gamla jednakże sąd pierwszej instancji opierał się na prawie federalnym. Uważam, że to wzmacnia szanse, iż sprawa ta dotrze do Sądu Najwyższego — a być może przyniesie inne rozstrzygnięcie. W rzeczy samej Russell wyraźnie wymienił trzy ostatnie decyzje Sądu Najwyższego, wśród innych, jako potwierdzające argument Ben Gamla, że Konstytucja USA dopuszcza pomoc dla szkół opartych na wierze.
Russell podkreślił, że jego orzeczenie „nie wyraża oceny mądrości otwierania przez stan Oklahoma swoich zasobów na charter schools o różnorodnych przekonaniach filozoficznych lub programach edukacyjnych.” Po tym, jednakże, urzędnicy państwa nie mogą „wykluczać wyłącznie ze względów religijnych szkół religijnych.”
Ben Gamla może okazać się kolejnym krokiem w coraz bardziej przyjaznym podejściu Sądu Najwyższego do kluczowego pytania o państwową pomoc dla szkół opartych na wierze, ich uczniów i ich rodziców. Jak ta sprawa się rozwinie, powie nam nie tylko o myśleniu sądu, lecz także o tym, dlaczego zwolennicy z obu stron różnie wyobrażają sobie rolę religii — jeśli w ogóle — w amerykańskiej edukacji i życiu publicznym.
(Charles J. Russo, Joseph Panzer Chair in Education and Research Professor of Law, University of Dayton. The views expressed in this commentary do not necessarily reflect those of Religion News Service.)
