Odbieraj codziennie przemyślaną i istotną relację na tematy religijne od RNS. Zapisz się za darmo!
(The Conversation) — W 1663 roku drukarze kolonialni w Nowej Anglii opracowali tłumaczenie Biblii na Wampanoag, język z grupy Algonquian używany w południowej Nowej Anglii. Znany również jako Wôpanâak lub Massachusett, był jednym z kilku języków rdzennej ludności w tym regionie.
Wydanie tej księgi samo w sobie mogło być ważnym tematem. Jednak jest to jeszcze bardziej niezwykłe, ponieważ była to pierwsza Biblia opublikowana przez angielskich kolonistów w Ameryce Północnej.
Jako historyk wczesnej Ameryki wierzę, że Biblia ta rzuca istotne światło na relacje między rdzenni mieszkańcami Nowej Anglii a angielskimi imigrantami, którzy postrzegali siebie jako kluczowych graczy w szerzeniu protestanckiego chrześcijaństwa. Zafascynowani przekonaniem o wyższości własnej kultury, wielu protestanckich Anglików wierzyło, że mogą podbić Amerykę Północną bez większych krwawych konfliktów: iż rdzenni mieszkańcy dobrowolnie porzucą swoje kultury i przyjmą wiarę nowo przybyłych.
Historia jest jednak znacznie bardziej złożona. Moja książka z 2026 roku, „Kontestowany Kontynent” opisuje walkę o kontrolę nad Ameryką Północną w pokoleniach po przepłynięciu Atlantyku przez Kolumba. Było wiele momentów, w tym słynny pierwszy Święto Dziękczynienia z 1621 roku, kiedy rdzenni mieszkańcy i kolonizatorzy współistnili. Ale były też brutalne akty przemocy, na przykład wysiłki angielskich kolonistów, by zniszczyć Pequotów z południowej Nowej Anglii w 1637 roku.
W następstwie wczesnych walk niektórzy duchowni Puritan zorientowali się na nowe sposoby nawracania rdzennej ludności — i doszli do wniosku, że odpowiedzią będą teksty religijne.
Puritanie i druk
Podczas Reformacji protestanckiej Martin Luther twierdził, że jedynym nieomylnym źródłem zrozumienia religijnego jest Biblia, doktryna znana jako „sola scriptura”. Protestanci wierzyli, że laikom należy umożliwić alfabetizację, by mogli sami czytać Pismo Święte.
Puritanie przyjęli to nauczanie i w 1638 roku pastor Joseph Glover zapłacił za sprowadzenie do Cambridge w Massachusetts prasy drukarskiej. Dwa lata później ta prasa wydała „Bay Psalm Book”, zbiór pieśni do nabożeństwa — pierwszą książkę wydrukowaną w anglojęzycznej Ameryce Północnej.
W kolejnych latach drukarze oferowali wiele traktatów religijnych, często opartych na kazaniach. Wierzyli, że druk doprowadzi Protestant Christianity do szerszego grona odbiorców i zapewni wskazówki dla istniejących wiernych.
Johna Eliota i Cockenoe
Pastor purtański o imieniu John Eliot dopłynął z Anglii do Bostonu w 1631 roku i wkrótce objął wiodącą rolę w kościele w Roxbury, tuż na południe od miasta. Eliot był tak oddany książkom, że podobno przywiózł ze sobą z Anglii 23 beczki.
Roxbury Latin School/Wikimedia Commons
Do lat 1640. Eliot zaczął usilniej głosić swoją wiarę wśród rdzennej ludności regionu. Aby to zrobić, musiał móc porozumieć się z tymi, których chciał nawrócić, i zdawał sobie sprawę, że książki mogą wspierać jego sprawę.
Inni kolonizatorzy także mieli nadzieję, że druk przyczyni się do budowania dobrych relacji z rdzenni mieszkańcami Nowej Anglii. Najsłynniejszy z nich był Roger Williams, założyciel Rhode Island. „A Key into the Language of America”, książka wydana w Londynie w 1643 roku, zawierała zwroty w Narragansett, innym języku Algonquian. Takie wysiłki były kluczowe dla Europejczyków chcących handlować z ludami rdzennej ludności — oraz dla tych, jak Williams, którzy chcieli szerzyć swoją kulturę bez przemocy.
Eliot był zdeterminowany, by tłumaczyć Biblię. Nie znał Wampanoag, ale spotkał tłumacza, który go zafascynował: Cockenoe, człowiek Montauk z Long Island, który został wzięty do niewoli podczas wojny anglo-Pequotskiej w 1637 roku. Stał się kluczowy dla sprawy duchownego wykształconego w Cambridge.
Eliot nie szczędził pochwał Cockenoe, którego nazywał „bystrym, błyskotliwym młodzieńcem.” Wymawiał słowa wyraźnie, co było kluczowe dla Eliota: jak prawie wszystkie języki rdzenne w Ameryce Północnej w tamtym czasie, Wampanoag nie posiadał systemu pisma, więc Eliot musiał przepisywać to, co usłyszał.

Houghton Library, Harvard University via Wikimedia Commons
Biblia „Eliota”
Instrukcje Cockenoe umożliwiły Eliotowi tworzenie prac religijnych w Wampanoag, w tym Dekalogu i Modlitwy Pańskiej. W 1663 roku drukarze Samuel Green i Marmaduke Johnson opublikowali „Mamusse Wunneetupanatamwe Up-Biblum God”, pełne tłumaczenie Biblii Eliota i Cockenoe.
Ich Biblia zawierała także kilka fragmentów po angielsku, tak aby osoba piśmienna mogła głośno recytować rdzenne słowa innym, nawet jeśli nie znała ich znaczenia. Green zlecił wydruk wystarczającej ilości papieru, aby powstało 1 000 egzemplarzy książki, choć trudno powiedzieć, ile ich istniało.
Cockenoe nie był jedynym rdzenem, który brał udział w pracach nad Biblią. Wawaus, Nipmuc z obszaru, który dziś leży w centralnej Massachusetts, pomagał przy składzie czcionek do książki. Znany również jako James Printer, studiował w Harvard’s Indian College, które zostało założone w 1655 roku, aby szerzyć chrześcijaństwo wśród ludów rdzennej ludności.
Internet Archive via Wikimedia Commons
Rosnąca presja
Wysiłki Eliota w nawracaniu ludów rdzennej kultury wykraczały poza same tłumaczenia, zyskując mu przydomek „apostoł Indian”.
Współpracował także z misjonarskim Towarzystwem, by założyć nowe miasta, w których mówiący algonkią ludy miały porzucić tradycyjne praktyki i żyć jak koloniści. Mieszkańcy mieli zaprzestać migracji sezonowych, które były kluczowe dla ich gospodarki, i zamieszkać przez cały rok w domach. Mieli ubierać się jak koloniści, przestrzegać kolonialnych praw i przyjmować protestanckie praktyki religijne.
W międzyczasie wzrost ludności kolonialnej wywierał dodatkową presję na rdzenne ludy mieszkające w pobliżu. Do połowy lat siedemdziesiątych XVII wieku wszelkie resztki dobrej woli między wieloma rdzenymi ludami a angielskimi kolonistami zniknęły w rywalizacji o ograniczone zasoby, co było szczególnie trudne dla Indian nie mieszkających w społecznościach misyjnych.
W 1675 roku napięcia przerodziły się w wojnę Metacoma, znaną również jako Wojna Króla Filipa, nazwaną na cześć wodza Wampanoag, który prowadził szerokie powstanie przeciw koloniście. Dwuroczny konflikt rozprzestrzenił się po południowej Nowej Anglii i dotarł na wybrzeże Casco Bay w obecnym stanie Maine. Jak stwierdza historyk Jill Lepore, była to najkrwawsza wojna w historii Ameryki w stosunku do liczby ludności.
Yale University Art Gallery/Wikimedia Commons
Wśród ofiar znaleźli się rdzenni konwertyci w miastach, które Eliot pomógł założyć, w tym Natick, wspólnota na zachód od Bostonu. Władze kolonialne zebrano ich, przetransportowano na wyspę w porcie Bostonu i sprzedano wielu w niewolę. Nawet ci, którzy uciekli od zniszczeń wojny, musieli walczyć, by utrzymać swoje zmniejszające się ziemie.
Skomplikowane dziedzictwo
Eliot wierzył, że umiejętność czytania i pisania jest kluczowa dla szerzenia swojej wiary. W Cockenoe odnalazł utalentowanego partnera. Jednak opanowanie piśmienności mogło być mieczem obosiecznym.
W 1676 roku, w samym środku Wojny Metacoma, żołnierze natknęli się na angielski list pozostawiony w żarzących się ruinach Medfield, kolonialnego miasteczka zniszczonego przez rdzenne ludy. Możliwe, że napisał go Wawaus; krótkie przesłanie ostrzegało, że rdzenni mieszkańcy będą walczyć przez lata, by utrzymać swoje ziemie.
Niektórzy koloniści, w tym Eliot, mieli nadzieję uniknąć użycia broni i krwi w imię swojej wiary. Jednak ich celem było wciąż zniszczenie: wyeliminowanie kultur algonquiańskich. Jak pokazują notatki Wawausa oraz obecność ludów mówiących algonquiańskim językiem w Nowej Anglii dzisiaj, te dążenia poniosły porażkę.
(Peter C. Mancall, Distinguished Professor and Professor of the Humanities, USC Dornsife College of Letters, Arts and Sciences. The views expressed in this commentary do not necessarily reflect those of Religion News Service.)
![]()
