Codziennie rano otrzymuj przemyślane, niezbędne Relacje o religii od RNS. Zapisz się za darmo!
(The Conversation) — Papież Leo XIV wybiera się do Ameryki Łacińskiej 6 listopada 2026 roku z napiętym planem podróży, który obejmie Urugwaj, Argentynę i Peru. To jego pierwsza podróż do tego regionu od momentu objęcia pontyfikatu — a także powrót do domu dla papieża, który spędził dwadzieścia lat w Peru i posiada obywatelstwo peruwiańskie.
Jako historyk katolicyzmu w drugiej połowie XX wieku nie mogłem przegapić, że plany papieża poruszają się po cienkiej linii w obliczu napiętej sceny politycznej w Ameryce Łacińskiej.
Papież Leo planuje spotkać się z prawicowymi prezydentami Argentyny i Peru. Odwiedzi także miejsca często kojarzone z postępowym skrzydłem Kościoła katolickiego, w tym Casavalle, jedną z najbiedniejszych dzielnic stolicy Urugwaju. W Argentynie, gdzie prezydent Javier Milei drastycznie ograniczył finansowanie usług dla osób niepełnosprawnych, papież uda się do katolickiego domu dla osób niepełnosprawnych.
I w Chiclayo, w Peru, gdzie Leo pełnił funkcję biskupa, będzie modlił się w kapliczce poświęconej św. Óscara Romero. Salvadorczyk arcybiskup Romero został zamordowany w 1980 roku po latach wypowiedzi przeciwko łamaniom praw człowieka popełnianym przez amerykański wspierany przez USA salwadorski aparat wojskowy. Jego posługa była inspirowana teologią wyzwolenia, kontrowersyjnym ruchem zrodzonym w Peru, który przez dekady wzburzał politykę Kościoła — także w czasach Leo w Peru.
Ozdoba przedstawia św. Óscara Romero podczas procesji religijnej ku jego czci w San Salvador, Salwador, 1 sierpnia 2024 r.
AP Photo/Salvador Melendez
Czym jest teologia wyzwolenia?
Nazwa tej teologii powstała w wyniku wykładu z 1968 roku Gustavo Gutiérreza, peruwiańskiego teologa i księdza. Rozwinął on swoje idee w książce z 1971 roku „Teologia wyzwolenia”.
Gutiérrez i współpracujący z nim teologowie argumentowali, że chrześcijanie mają moralne obowiązki, by wyzwalać uciskanych. Postrzegali ubóstwo, przemoc, rasizm i dyskryminację nie tylko jako problemy, lecz jako zbiorowe grzechy. Rozwijając wcześniejsze katolickie nauczanie społeczne, ci „wyzwoliciele” wyobrażali sobie głęboką zmianę, wykraczającą poza duchową opiekę i charytatywną pracę tradycyjnego katolicyzmu Ameryki Łacińskiej.
Katolicy zainspirowani teologią wyzwolenia tworzyli organizacje społeczne i spółdzielnie pracy, organizowali związki zawodowe i wspierali inne inicjatywy, które miały na celu mierzalną poprawę życia najbiedniejszych. W moich badaniach opisałem, jak księża i siostry zakonne w wiejskim mieście Meksyk pomagali organizować transport, młynowanie kukurydzy i spółdzielnie stolarskie.
Pisma Gustava Gutiérreza stały się fundamentem teologii wyzwolenia w latach 60. i 70.
Bettmann/Getty Images
Gutiérrez twierdził również, że chrześcijanie powinni wykorzystać marxistowską analizę społeczeństwa i gospodarki, aby lepiej rozumieć nierówności. W krajach takich jak Peru, bogatych w zasoby naturalne, zwolennicy wyzwolenia dostosowywali projekty sprawiedliwości ekonomicznej do sposobu, w jaki przedsiębiorstwa międzynarodowe i krajowe czerpały zyski z niskich płac górników i rolników.
Podczas zimnej wojny jednak te idee doprowadziły niektórych polityków i duchownych do oskarżeń o socjalizm i komunizm.
Mała grupa zwolenników wyzwolenia przyjęła skrajny lewicowy radykalizm. Na przykład Chrześcijanie dla Socjalizmu argumentowali, że wyzwolenie oznacza odrzucenie kapitalizmu. Niektórzy duchowni, choć tylko garstka, sięgali nawet po broń, by walczyć u boku potajemnych lewicowych grup rewolucyjnych.
Papież ostrożny
To stanowiło dylemat dla Watykanu.
W 1891 roku papież Leon XII — imiennik obecnego papieża — opublikował „Rerum Novarum”, encyklikę skupioną na prawach pracowników w czasach Rewolucji Przemysłowej. Od tego czasu Watykan krytykował najgorsze nadużycia kapitalizmu, jednocześnie odrzucając socjalizm i komunizm jako ideologie bez Boga.
W latach 60. i 70. Papież Paweł VI ogólnie wspierał lokalne inicjatywy katolików wyzwolenia, w tym niektóre w Chulucanas w Peru, gdzie Leo rozpoczął swoją misję. Paweł mianował i awansował biskupów, którzy podzielali wizję Kościoła, że może on pomóc wzmocnić ubogich i złagodzić opresję.
Jednak Watykan przestawił się, gdy kardynał polski Karol Jozef Wojtyła został papieżem Janem Pawłem II w 1978 roku. Przez większość dorosłego życia Polska była częścią bloku radzieckiego, co narzucało ograniczenia dla zorganizowanego życia religijnego. Wyraźny przeciwnik komunizmu, obawiał się wykorzystania przez teologię wyzwolenia marksistowskiej analizy. Podobnie myślał jeden z jego wysokich urzędników watykańskich, Józef Ratzinger — przyszły papież Benedykt XVI.
Papież Jan Paweł II modli się przy grobie antykomunistycznego duchownego Jerzego Popiełuszki, przed Kościołem św. Stanisława w Warszawie, 14 czerwca 1987 r.
Jean-Claude Delmas/AFP via Getty Images
Watykan zaczął wówczas badać niektórych teologów wyzwolenia pod kątem naruszeń doktryny Kościoła. Na przykład w 1985 roku brazylijski teolog wyzwolenia Leonardo Boff został zobowiązany do roku milczenia – bez publikacji, bez publicznych wystąpień – w celu zdyscyplinowania go za krytykę hierarchii kościelnej. Kilku księży zostało zawieszonych za swoją pracę w Nikarze Sandinistów.
Jan Paweł II kazał peruwiańskim biskupom wszcząć dochodzenie w sprawie Gutierrez — przede wszystkim z powodu wpływu marksizmu na jego twórczość. Gutiérrez ostatecznie nie poniósł kary.
Jednym z czynników przemawiających za nim mogła być jego stała opozycja wobec zbrojnej rewolty, nawet zanim przemocy doprowadziła Peru do konfliktu w latach 80. i 90. XX wieku. Ścieżka Świetlna, maoistowska grupa partyzancka, prowadziła wojnę terrorystyczną przeciwko rządowi Peru, dokonując ataków bombowych w całym kraju.
Pod prezydenturą Alberto Fujimoriego rząd nasilił istniejące operacje antywyprawowe, często stosując przemoc wobec obywateli w regionie, z którego wyłoniła się Ścieżka Świetlista. W 2009 roku Fujimori został skazany za naruszenia praw człowieka.
Młody ksiądz
Papież Leo nigdy nie określił siebie jako katolika wyzwolenia. Jednak jego doświadczenia jako księdza pozostawiły niezatarte piętno teologii wyzwolenia, konfliktu zbrojnego w Peru i debat Kościoła, które w czasie jego pobytu w Ameryce Łacińskiej wstrząsały znaczną częścią regionu.
Leo, urodzony jako Robert Prevost, dorastał w Chicago. Po święceniach jego kapłańska droga zaczęła się w Peru, gdzie przybył do pracy misyjnej w 1985 roku. Młody braciszek podążył śladami innych amerykańskich misjonarzy katolickich, którzy od lat 40. XX wieku służyli wśród ubogich i ludności rdzennej Peru, zarówno w miastach, jak i na wsi.
Robert Prevost, widoczny na zdjęciu z kroniki z 1977 roku na Villanova University, po raz pierwszy pojechał do Peru w 1985 roku.
Nova Nationer/Facebook via Wikimedia Commons
Wysłany do Chulucanas, na wybrzeżu północno-zachodniego Peru, Prevost znalazł się w regionie duszpasterskich eksperymentów. Od lat 60. XVIII wieku – hmm, tu poprawmy: od lat 60. XX wieku – misjonarze augustiańscy pracowali blisko z tą społecznością, zapewniając edukację, grupy dyskusyjne o ubóstwie i nierównościach oraz warsztaty szkolące rzemieślników.
Programy te były dalekie od bardziej radykalnych działań niektórych katolików wspierających teologię wyzwolenia. Niemniej programy w Chulucanas miały na celu wzmocnienie Peruńczyków ubogich, rozkładając na czynniki pierwsze wyzysk i niskie płace na plantacjach cukrowej trzciny i bawełny regionu. Podobnie jak Gutierrez, wielu peruwiańskich chrześcijan uważało, że Ścieżka Świetlista zyskała poparcie z powodu powszechnego ubóstwa i nierówności, a Kościół mógł pomóc w przekształceniu kraju.
Ale Kościół katolicki w Ameryce Łacińskiej stał w obliczu kolejnej przemiany. Jan Paweł II stopniowo mianował konserwatywnych biskupów na całym kontynencie. Eksperymentalne programy duszpasterskie straciły poparcie, a instytucje uczące księży, by teologię wyzwolenia wcielać w praktykę, takie jak Regionalne Seminarium Południowo-Wschodnie w Meksyku, zostały zamknięte lub „przekierowane”.
Jednak nawet wtedy, gdy struktury kościelne przyjęły konserwatywny kurs, praca na ziemi wśród najbiedniejszych Ameryki Łacińskiej nadal postępowała. Od spółdzielni kawowych w Meksyku po działaczy na rzecz praw człowieka na kontynencie, wiele programów przetrwało.
„Zatrzymajcie represje”
Plan podróży Leo na 2026 rok zawiera liczne przystanki, które odwołują się do tej historii oraz do duszpasterskiej pracy w terenie. Najbardziej symboliczny, być może, to Capilla San Óscar Romero, położona w Chiclayo, w byłej diecezji papieża.
Kaplica osiedlowa odnowiona dzięki darowiznom od znajomych Leo w Stanach Zjednoczonych jest jednym z wielu miejsc w obu Amerykach upamiętniających katolików, którzy padli ofiarą przemocy prawicowej, antykomunistycznej. Dzień przed zabójstwem Romero wykorzystywał swój cotygodniowy radiowy adres, by zwrócić się bezpośrednio do poborowych Salwadoru, mówiąc: „Żaden żołnierz nie jest zobowiązany do wykonywania rozkazu sprzecznego z prawem Bożym.”
Wizyta Leo XIV w kaplicy ma charakter prywatnej modlitwy, nie kazania ani przemówienia. Niemniej jednak, twierdzę, że ta łagodna postawa papieża na tym miejscu przywoła przesłanie Romero — zwłaszcza w czasie strajków skierowanych przeciwko podejrzanym o handel narkotykami, które grupy praw człowieka określiły jako działania pozasądowe. Podczas swojej ostatniej Mszy Romero błagał: „Proszę was, błagam was, rozkazuję wam w imieniu Boga: Zaprzestańcie represji!”
(Eben Levey, adiunkt historii, Rochester Institute of Technology. Poglądy wyrażone w tej analizie nie muszą odzwierciedlać poglądów Religion News Service.)
