Odbieraj codzienne, przemyślane i istotne relacje z zakresu religii od RNS. Zapisz się za darmo!
(The Conversation) — Każdego grudnia tysiące osób gromadzą się w Konya, w Turcji, aby upamiętnić śmierć poety Jalala al-Dina Rumiego z XIII wieku. Jego zwolennicy nazywają tę noc „Shab-e ’Arūs”, nocą zaślubin, i to właśnie wtedy wierzą, że łączą się z Bogiem.
Po śmierci Rumiego w 1273 roku jego uczniowie założyli zakon Mawlawi, bractwo sufickie, którego członkowie na Zachodzie są znani jako „wirujący derwisze”. Derwisz — od perskiego słowa oznaczającego ubogą osobę — to członek zakonu sufickiego, który zobowiązał się do życia w duchowej dyscyplinie pod przewodnictwem nauczyciela. Zakon Mawlawi się rozszerzył, a jego loże stały się ośrodkami muzyki i poezji. Muzycy Mawlawi mieli wpływ na kształtowanie osmańskiej muzyki klasycznej, a wirujący derwisz pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kulturowych Turcji współczesnej.
W rocznicę śmierci Rumiego derwisze w białych togach wykonują ceremonię znaną jako Sema. Ceremonia rozpoczyna się od hymnu wychwalającego Proroka Mahometa, po którym słychać ney, czyli flet z trzciny. Towarzyszą jej bębny i recytowana poezja; następnie derwisze powoli obracają się po sali, prawa dłoń uniesiona ku otrzymaniu błogosławieństwa Boga, lewa dłoń opuszczona, by przekazać je innym. Dla Mevlevich wirujący ruch nie jest występem, lecz formą kultu, pamięcią o Bogu, wykonywaną całym ciałem.
Szkic poety Rumiego.
Hossein Behzad via Wikimedia Commons
W Stanach Zjednoczonych, tysiące kilometrów dalej, te same słowa poety pojawiają się na programach ślubnych, na ścianach studiów jogi i w social mediach. Rumi jest jednym z najlepiej sprzedających się poetów w USA. Pomimo tego wielu Amerykanów może nie zdawać sobie sprawy, jak głęboko duchowy charakter poezji tego muzułmańskiego uczonego prawa i kaznodziei przenika jego religia.
Jako naukowiec zajmujący się sufizmem, mistyczną tradycją w islamie, dostrzegam przepaść między tymi dwoma Rumimi — muzułmańskim mistykiem czczonym w Konya a duchowym mędrcem cytowanym na Instagramie. Popularne anglojęzyczne przekłady, które uczyniły Rumiego sławnym, wyrywają duchową głębię jego pisarstwa, która pochodzi z jego wiary muzułmańskiej.
Kto był Rumi?
Rumi urodził się w 1207 roku w Balkh, na terenie dzisiejszego Afganistanu. Gdy Armie imperium Mongołów — największe w historii, w szczycie sięgało od Korei po Europę Wschodnią — przemieszczały się przez Azję Środkową, rodzina Rumiego ruszyła na zachód i osiadła w Konya.
Podobnie jak jego ojciec, kaznodzieja Baha al-Din Walad, Rumi kształcił się w prawie i teologii islamskiej i stał się szanowanym nauczycielem. Jego życie zmieniło się w 1244 roku, gdy spotkał Shamsa z Tabrizu, wędrownego nauczyciela sufizmu. Ich intensywna przyjaźń wywróciła dotychczasowe życie naukowe Rumiego.
Gdy Shams zaginął kilka lat później, Rumi przelał swoją tęsknotę na tysiące liryków, które później zebrano w Divan-e Shams. Większość z nich to ghazale: krótkie wiersze miłosne zbudowane na jednym powtarzającym się rymie, z których wiele powstało podczas spotkań muzycznych i tanecznych.
Arcydzieło Rumiego przyszło później i przybrało inną formę — masnavi.
Co to jest „masnavi”?
„Masnavi” to typ perskiej formy poetyckiej zbudowanej z dwuwierszy.
Dwa wiersze każdego dwuwiersza rymują się ze sobą, a następny dwuwiersz może przejść do nowego rymu. Ponieważ poeta nie musi utrzymywać jednego rymu przez cały utwór, ta forma może trwać prawie bez końca, co czyniło ją ulubionym nośnikiem długich poematów. Inni poeci sufich używali jej do pisania duchowych epopei.

„Masnavi-ye Ma‘navi” Rumiego, rękopis z 1461 roku.
Walters Art Museum via Wikimedia Commons
Własny „Masnavi” Rumiego, znany także jako „Masnavi-ye Ma‘navi” albo „Wersety duchowe”, a szerzej jako „Masnavi”, jest jednym z najsławniejszych przykładów tego gatunku. Na zachętę swojego ucznia Husama al-Dina Chelebiego Rumiego zaczął dyktować go około 1258 roku i kontynuował aż do śmierci, tworząc około 25 000 dwuwierszy w sześciu tomach.
„Masnavi” Rumiego otwiera się pieśnią fletu trzcinowego żałującego rozdziału od trzcinowego łodygi, będąc trwale utrwaloną suficką metaforą duszy pragnącej powrócić do swego boskiego źródła. Co następuje, to nie pojedyncza opowieść, lecz ogromna, kręta rozmowa, która zawiera baśnie o zwierzętach, opowieści o obyczajach, historie z Koranu i refleksje na temat powiedzeń Proroka Mahometa oraz tych, którzy przyszli przed nim.
Rumi wysoko cenił „Masnavi”. W arabskim wstępie do pierwszej księgi opisał go jako „korzenie korzeni korzeni religii” i „wyjaśniacz Koranu.” To śmiałe twierdzenie, ale odzwierciedla sposób, w jaki działa ten poemat. Jego dwuwiersze przeplatają wersety Koranu, często cytowane w oryginale arabskim, które Rumi rozwinął poprzez opowieści i obrazy, aby wydobyć ich głębsze znaczenia.
Późniejsi wielbiciele poszli jeszcze dalej. Słynny perski wers nazywa Masnavi Rumiego „Koranem w języku perskim”, linia tradycyjnie przypisywana poetowi Jami z XV wieku. Przez wieki muzułmanie od Bałkanów po Azję Południową gromadzili się w kręgach, aby czytać i studiować „Masnavi” linia po linijce.
Zgubiony w tłumaczeniu
Tłumaczenie każdego wiersza to sztuka kompromisów — między brzmieniem a sensem, między utrzymaniem w oryginale rymu i metrum a oddaniem znaczenia, a także między pozostaniem wiernym tekstowi a nadaniem mu naturalnego charakteru dla nowej publiczności. W przypadku Rumiego stawka jest szczególnie wysoka, bo tak duża część jego znaczenia żyje w religijnym świecie, do którego odwołują się jego wiersze. Istnieją wierne tłumaczenia, ale nie są to te, które najczęściej czytają Amerykanie.
Uczonym takim jak Reynold Nicholson udało się stworzyć starannie przetłumaczoną na angielski wersję Rumiego na początku XX wieku, lecz wersje, które najczęściej kojarzą Amerykanie, są czymś innym.
Najbardziej popularne pochodzą od amerykańskiego poety Colemana Barksa, którego książki upowszechniły Rumiego od lat 70. XX wieku. Barks nie czytał perskiego. Zamiast tego przerobił wcześniejsze tłumaczenia naukowe na wolny wers w amerykańskim angielskim; proces ten, według Omida Safiego z Duke University, nazywany jest „podwójnym tłumaczeniem”.
Jawid Mojaddedi, który rozpoczął tłumaczenie „Masnavi” w 2004 roku, powiedział The New Yorker: „Rumi, którymi ludzie gardzą, jest bardzo piękny po angielsku, a ceną, którą płacisz, jest odcięcie kultury i religii.”
Odwołania do Koranu, Proroka i muzułmańskich rytuałów często są łagodzone lub pomijane. Gdy Rumi pisze „Bóg”, Bark czasem zastępuje to „Umiłowany”.
Weźmy jeden z Barkowych ulubionych wersów — „Istnieje setki sposobów, by uklęknąć i pocałować ziemię.” Jak zauważa Safi, perski, z którego pochodzi Rumi, odnosi się do „ruku” i „sujud”, ukłonu i prostracji w codziennej modlitwie muzułmanów wykonywanej pięć razy dziennie. Angielski jest piękny, ale przekształca konkretny muzułmański akt kultu w ogólny obraz czci.
Albo rozważ jeden z najczęściej cytowanych wersów Rumiego w angielskich tłumaczeniach — „Poza pomysłami o krzywdzeniu i o praktykowaniu dobra, jest pole. Spotkamy się tam.” Bliższe oddanie perskiego brzmi: „Poza islamem i bez wiary, leży pustynna równina.”
Widok Muzeum Mevlana w Konya, Turcja, mauzoleum sufickiego poety Rumiego.
ruzgar344/iStock/ Getty Images Plus
Innymi słowy, Rumi nie odrzuca wiary ani moralności. Wypowiada klasyczne twierdzenie sufickie, że najgłębsza miłość do Boga leży poza etykietami, które ludzie używają, by dzielić wierzących od niewiernych. To znaczące stwierdzenie dla muzułmańskiego jurysty i kaznodziei, i ma pełną moc dopiero wtedy, gdy czytelnik wie, kto to mówi. Popularna wersja zamienia to w ogólne porady o tym, by nie oceniać innych.
To nie są izolowane decyzje. Wśród popularnych wersji świat, w którym żył Rumi — Koran, który cytował, modlitwy, które odprawiał, proroctwa, których historie opowiadał — jest w dużej mierze nieobecny.
Dlaczego powinniśmy się tym zainteresować?
Można by pokusić się o traktowanie całej tej debaty jako sporu dla specjalistów, ale dla milionów Amerykanów Rumi jest jednym z niewielu muzułmańskich głosów, które kiedykolwiek przeczytali. To, jak jest tłumaczony, kształtuje ich rozumienie nie tylko samego poety, lecz także tradycji, z której pochodzi.
Safi opisał wymazanie islamu z tych nowoczesnych wersji „duchowego kolonializmu”, proces ominięcia i wymazania duchowego pejzażu, który był żywy i oddychany przez muzułmanów na całym świecie. Zachodni czytelnicy zachwycają się pięknem poezji Rumiego, jednocześnie odkładając na bok wiarę, która ją wydała, oraz społeczności, które ceniły ją przez wieki.
To nie znaczy, że Amerykanie powinni przestać czytać Rumiego po angielsku. Barksa i innych autorów wprowadzili miliony ludzi do poety, z którym być może nigdy by się nie spotkali. Co więcej, nowsze przekłady wierszowe „Masnavi”, takie jak sześciotomowa edycja Mojaddediego, próbują zachować zarówno jego formę, jak i islamskie ramy.
Większe zadanie polega na czytaniu Rumiego tak, jak czytali go muzułmanie z Turcji i Iranu po Afganistan i Azję Południową od wieków — jako poety, którego szeroką wizję wyrasta z jego wiary, a nie dzięki niej.
W czasach, gdy muzułmanie często są postrzegani jako obcokrajowcy w amerykańskim życiu publicznym, przedstawianie jednego z najpiękniej kochanych poetów świata jako duchowego, mimo islamu, a nie z jego powodu, wzmacnia szkodliwą narrację.
(Peter Dziedzic, doktorant w dziedzinie Religioznawstwa, Uniwersytet Harwardzki. Poglądy wyrażone w niniejszym komentarzu niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko Religion News Service.)
![]()
