WATYKAN (RNS) — Dyrektor CIA dokonał niespodziewanej wizyty w Moskwie we wtorek (25 sierpnia), gdy szef watykańskiej dyplomacji prowadził pięciodniową misję do rosyjskiej stolicy, w odmiennych próbach wpływania na zakończenie wojny na Ukrainie.
Według licznych doniesień dyrektor CIA John Ratcliffe potajemnie przekazał Kremlowi ostrzeżenie przed eskalacją konfliktu, chociaż relacje różniły się co do głównego celu jego wizyty. Tymczasem arcybiskup Paul Gallagher, stojący na czele watykańskiej dyplomacji z państwami, publicznie zaoferował rosyjskim urzędnikom dialog i pomoc humanitarną.
„W prosty sposób wyglądało to jak operacja dobrego policjanta i złego policjanta,” powiedział Victor Gaetan, autor książki „Dyplomaci Boga: Papież Franciszek, dyplomacja Watykanu i armagedon Ameryki.”
Wizyta Gallagher’a była ważnym momentem dla dyplomacji watykańskiej za pontyfikatu Leona XIV, który wyraził wyraźniejszą sympatię dla Ukrainy niż jego poprzednik, papież Franciszek, przy jednoczesnym utrzymaniu tradycyjnego nacisku Stolicy Apostolskiej na dialog z obiema stronami. Jednoczesna obecność Ratcliffe’a wzbudziła także pytania o to, czy dyplomacja pokojowa pierwszego papieża amerykańskiego mogłaby na siebie nałożyć presję strategiczną Waszyngtonu na Moskwę.
Gaetan podkreślił, że Waszyngton i Stolica Apostolska wcześniej współpracowały potajemnie, najgłośniej w negocjacjach, które doprowadziły w 2014 roku do przywrócenia stosunków dyplomatycznych między Stanami Zjednoczonymi a Kubą.
Żadne ze stron — ani rząd, ani Watykan — nie wskazywało, że wizyty w Moskwie były koordynowane. Jednak ich zbieżność stanowiła dla Rosji dwa uzupełniające przesłania ze strony Zachodu.
Wtorkowa wizyta Ratcliffe’a, trwająca około ośmiu godzin, była jego pierwszą podróżą do Rosji jako dyrektora CIA. Będący praktykującym katolikiem, absolwent prawa na Uniwersytecie Notre Dame, Ratcliffe podobno spotkał się z Siergiejem Naryshkinem, szefem Służby Wywiadu Zagranicznego Rosji, i przekazał Moskwie kilka wiadomości. The New York Times donosił, że przekazał Rosji ponurą ocenę perspektyw wojennych, podczas gdy The Wall Street Journal i Politico informowały, że ostrzegł przed atakiem na członków NATO, w szczególności na państwa bałtyckie.
Tymczasem pięciodniowa podróż Gallaghera do Moskwy łączyła dyplomację z duchowością i obejmowała spotkania z jego rosyjskim odpowiednikiem, Siergiejem Ławrowem, z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym oraz z lokalną wspólnotą katolicką.
„Stan Stolicy Apostolskiej pozostaje jasny: konflikt nie może zostać rozwiązany siłą,” powiedział arcybiskup na wspólnej konferencji prasowej z Ławrowem po ich spotkaniu.
Gallagher zwrócił uwagę na wyzwania związane z promowaniem dialogu, im dłużej trwa konflikt. Wojna na Ukrainie trwa już cztery i pół roku, a łączna liczba ofiar może sięgać 2 milionów, według Centrum Studiów Strategicznych i Międzynarodowych (CSIS).
„Dla jasności, ta wojna musi się zakończyć,” powiedział Gallagher, wzywając przywódców do „patrzenia poza konflikt.”
Podkreślił także, że Stolica Apostolska i Rosja omawiały pokojowe drogi rozwiązania konfliktu i że Kościół zaoferował kontynuację swoich działań humanitarnych, zwłaszcza w opiece nad dziećmi dotkniętymi wojną.
Stolica Apostolska będzie „nadal zapewniać silne wsparcie duchowe, dyplomatyczne i humanitarne poprzez wniesienie wkładu i stworzenie przestrzeni do dialogu,” dodał.
Ławrow przyznał, że relacje watykańsko-rosyjskie „wciąż cechuje zaufanie, przyjaźń i pragmatyzm” i podziękował Stolicy Apostolskiej za jej „zrównoważoną pozycję” w ukraińskim kryzysie. Jednak rosyjski minister spraw zagranicznych także opierał się na tym, co uważa za „źródłowe przyczyny” konfliktu, wskazując na ukraińskie ataki na rosyjskich cywilów, w tym dzieci, oraz ukraińskie wysiłki mające ograniczyć wpływ języka rosyjskiego i moskiewsko‑związanej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej.
Ukraina oświadczyła, że nie dąży do tłumienia Rosyjskiej Cerkwi, lecz uniemożliwienia jej wykorzystania jako rosyjskiego narzędzia wpływu, podczas gdy twierdzi, że język rosyjski był ograniczany jedynie w kontekstach oficjalnych.
„Wspólna konferencja prasowa z panem Ławrowem pokazała, że dyplomacja Stolicy Apostolskiej ma znaczenie, zwłaszcza w kontekście wojny,” powiedział Gaetan.
Najbardziej dyskretne spotkanie Gallagher’a miało miejsce podczas zamkniętych rozmów z Jurijem Uszakowem, starszym doradcą ds. polityki zagranicznej prezydenta Władimira Putina i kluczową postacią w moskiewskich negocjacjach ws. Ukrainy. Ani Watykan, ani Kreml nie ujawniły szczegółów spotkania.
We wtorek Gallagher spotkał się także z Metropolitą Antonim z Wołokolamska, który stoi na czele relacji Moskiewskiego Patriarchatu z innymi kościołami.
Spotkanie dotyczyło „pilnych kwestii dotyczących sytuacji na świecie,” według oświadczenia departamentu kościelnego ds. stosunków z Kościołem, i przekazano Gallagherowi informacje o „prześladowaniach Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej przez ukraińskie władze państwowe.”
Chociaż Stolica Apostolska historycznie utrzymuje neutralność w konfliktach, aby zapewnić platformę dla dialogu i pokoju, „Leo wydaje się być bardziej zaniepokojony ukraińską tragedią,” powiedział Gaetan. Sugerował, że amerykańskie katolickie wychowanie Leoparda XIV podczas zimnej wojny może pomóc wyjaśnić, dlaczego jego publiczna postawa wobec Rosji różni się od postawy jego poprzednika. Franciszek natomiast podchodzi do konfliktu z perspektywy Ameryki Łacińskiej, zazwyczaj bardziej podejrzliwej wobec zachodnich narracji geopolitycznych.
Pomimo wysiłków tego tygodnia Watykanu, aby nawiązać dialog z Rosją, nadal utrzymuje stanowczą postawę na rzecz ukraińskiego narodu.
Przybycie Gallagher’a do Moskwy zbiegło się z rocznicą ukraińskiej Deklaracji Niepodległości z 1991 roku od ZSRR. Tego samego dnia Leo przemówił do portugalskiego personelu wojskowego i bezpieczeństwa w Watykanie i potwierdził, że ich „szlachetna misja” to „obrona suwerenności waszej ojczyzny i przestrzeganie prawa.” Chociaż papież nie wspomniał Ukrainy w tej wypowiedzi, język ten rezonował z konfliktem, którego korzenie tkwią w naruszeniu suwerenności Ukrainy przez Rosję, i stoi w wyraźnym kontraście z sugestią Franciszka z 2022 roku, że „szczekanie NATO przy drzwiach Rosji” mogło doprowadzić do inwazji.
Papież Leo również zaapelował o pokój w „martyrycznej Ukrainie” w swoim pierwszym niedzielnym wystąpieniu jako papież w maju 2025 roku, a po inauguracyjnej mszy odbył pierwsze spotkanie z ukraińskim prezydentem Wołodymyrem Zełenskim. W tym samym miesiącu włoski premier Giorgia Meloni oświadczyła, że Leo próbował mediować w pokój między walczącymi narodami, ale Ławrow odrzucił pomysł, by katolicki kraj gościł rozmowy pokojowe między dwoma narodami prawosławnymi. Leo ponownie spotkał Zełenskiego również w jego letniej rezydencji w Castel Gandolfo w lipcu i grudniu ub.r.
W rozmowie z dziennikarką Elise Harris z Crux, Leo uznał „wielkie wysiłki” Stolicy Apostolskiej w utrzymaniu neutralności w wojnie ukraińsko‑rosyjskiej, „jak trudne by to nie było.”
Pierwszy i jedyny telefon między Leona a Putinem miał miejsce w czerwcu ubiegłego roku.
Wobec możliwości organizowania rozmów pokojowych, które wydają się być wykluczone, Papież Leo zdaje się zmieniać taktykę, wybierając tradycyjną dyplomację Watykanu z naciskiem na działania humanitarne. W ubiegłym lipcu wysłał kardynała Matteo Zuppiego, przewodniczącego Konferencji Biskupów Włoskich i doświadczonego dyplomatę, na Ukrainę, a następnie szybko nastąpiła wizyta Gallaghera.
4 lipca Leo również odbył bezprecedensową nieformalną kolację z amerykańskim ambasadorem przy Stolicy Apostolskiej, Brianem Burch’em. W tym tygodniu Burch spotkał się z prezydentem Donaldem Trumpem, wiceprezydentem JD Vance’em i sekretarzem stanu Marco Rubio, aby omówić, jak Stany Zjednoczone „mogą partnerować ze Stolicą Apostolską, aby promować globalny pokój i wolność religijną,” według wpisu na X profilu Amerykańskiej ambasady przy Stolicy Apostolskiej.
Burch wręczył piłki baseballowe podpisane przez Leona „jako gest przyjaźni.”
Ambassador Burch was honored to meet with President Trump, Vice President Vance, and Secretary Rubio this week to discuss how we can partner with the Holy See to promote global peace and religious freedom. As a part of his visit he presented baseballs signed by Pope Leo on July 4… pic.twitter.com/0uGRR00Z1l
— U.S. in Holy See (@USinHolySee) August 27, 2026
Ale misja Watykanu w Rosji miała głównie charakter duchowy. Podczas uroczystej mszy w Katedrze Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w czwartek Gallagher apelował do serca rosyjskiego narodu.
„Pochodzimy z różnych krajów, kultur i historii, a mimo to zgromadziliśmy się tutaj, w sercu Moskwy, jako jedna rodzina zjednoczona w tej samej wierze w Boga,” powiedział w swojej homilii.
Katedra została zamknięta przez władze sowieckie w 1938 roku i nie została przywrócona Kościołowi aż do lat 90. Duchowni związani z nią doświadczyli prześladowań stalinowskich.
„Katedra reprezentuje brutalność, jaką rosyjski lud zniósł pod komunizmem,” powiedział Gaetan, opisując mszę Gallagher’a tam jako sposób powiązania historycznego cierpienia Rosji z misją dyplomatyczną Watykanu.
Cytując apelei Leopolda XIV o pokój, Gallagher wezwał wiernych do budowania „mostów dialogu i zrozumienia, rozbrajania serc i uzdrawiania” oraz do stania się „prawdziwymi rzemieślnikami pokoju.”
